3 Newtons laws 3 ሕግታት ኒውተን እንታይ`ዮም ዝብሉ፧ እንታይ`ዮም ከ ዝገልጹ ፧ (ፍዚክስ)


                                                                                                                           3 ሕግታት-ኒውተን

ኣይዘክ ኒውተን ብ 1643 ተወሊዱ  1727 እዩ መይቱ፣ ንሱ ምስቶም  ንዓለም ፍሉይ እጃም ዘበርከቱ ተመራመርቲ`ዩ ዝቁጸር። ኒውተን ኣብ ዝተፈላለዩ ዓውድታት ስነ-ፍልጠት እዩ ዝነጥፍ ኔሩ። ንኣይዘኽ ኒውተን ብፍሉይ ዘዘክሮ ብሂል ትፋሕ እዩ። ንሱ ኣብ ትሕቲ ኦም- ትፋሕ ኮፍ ኢሉ እንከሉ ትፋሕ ካብቲ ገረብ ወዲቃ ኣብ ርእሱ ከም ዝወቀዐቶ ይዝንቶ፣ ነታ ትፋሕ ክትወድቕ ዝገደዳ ምኽንያት ንምፍላጥ መርመራ ድሕሪ ምግባር፡ ኒውተን ስሕበት  ዝብል መትኸል ኣቚሙ ። 3 ሕግታት ኒውተን‘ውን ንሱ ዘቆሞም መትከላት`ዮም ፣ ንዕኡ ንምኽባር ድማ ናይ ምንቅስቓስ  3 ሕግታት ኒውተን  ተሰምዮም።

 እቶም 3 ሕግታት እንታይ‘ዮም  ንምንታይ`ዮም ከ ዝገልጹ፧

እታ ቀዳመይቲ ሕጊ ድሮ ኣብ ምንቅስቃስ  ወይ  ኣብ ጸትታ ንዘሎ ኣካል እያ ትገልጽ። ሓደ ኣብ ጸትታ ዝርከብ ኣካል ካብ ካልእ ዝመጸ ሓይሊ ክሳብ ዘይተንከፎ ከም ቀደሙ‘ዩ  ጸትኡ ዝቅጽል ወይ ኣብ ምንቅስቃስ ዝርከብ ኣካል፡ ካብ ካልእ ዝመጸ ሓይሊ ክሳብ ዘይተንከፎ ከም ቀደምዩ ምንቅስቃሱ ዝቅጽል ፍጥነቱ ኣይውስኽን ወይ ኣይንክን ዩ።

1ይ ኣብነት ናይ ቀዳማይ ሕጊ ኒውተን/// ዝተቀልዐት ክዑሶ ደው ከብላ ዝኽእል ሓይሊ ክሳብ ዘይረኸበት ፍጥነት ይኹን ቅልጣፈ ብዘይ ምውሰኽ ሱቅ ኢላያ ትበርር፣ ኣብ ዓለም  ክብደት ንዘለዎ ዘበለ ብ 9,807 m/s²  ዝስሕብ ሓይሊ ክሳብ ዘሎ ግን ዝተቀልዐት ክዑሶ ኣብ ምድሪ ክትዓልብ ግዲ ይኾና።

2ይ መረዳእታ ናይ 1ይ ሕጊ ኒውተን/// ኣብ ምድሪ ጸት ኢላ ዘላ ክዑሶ ካልእ ሓይሊ መጽዩ ክሳብ ዘይተንከፋ፣  ንኣብነት   ሰብ፣ እንስሳ፣ ወ.ዘ.ተ    ኣይትንቀሳቐስን እያ፣ እዚ ቀዳማይ ሕጊ ኒውተን እዩ። 


2ይ ሕጊ ኒውተን/// ሓደ ረዚን ነገር ፍጥነት ከም ዝውስኽ ንምግባር ወይ ምንቅስቓስ ሓይሊ የድሊ። እቲ ሓይሊ ድማ ማዕረ ርባሕ ርዝነትን ፍጥነትን፣ ናይቲ ፍጥነት ክውስኽ ተደልዩ ዘሎ ኣካል እዩ። ናይዚ ፎርሙላ (Eng. Formula)  ነዚ ዝስዕብ ይመስል///

2ይ ሕጊ ኒውተን እምበኣር  ሓይሊ=ፍጥነትxርዝነት  እዩ ፣ ይብል። ቅልል ዝበለ መራዳእታ  ነዚ ዝስዕብ ርአ///

     a=10m/s²                                                                        m=20kg        

                         ሕቶና ን ሓይሊ ወይ ድማ F ርኸብ`ዩ፦


ዘክርዎ! (m=ሜትሮ ከምኡውን s²=ሰከንድ፣ ስክዌርድ) (kg=ኪሎ ግራም)   እዩ። ፍጥነትን ርዝነትን እንተ ተራቢሖም ኩሉ ግዜ  ውጽኢት Newton እዩ። ብኻልእ ኣዘራርባ ሓይሊ ብኒውተን ዝተሰምየ መዐቀኒ`ዩ ዝምጠን። እቶም ዝተዋህቡና ኣሃዛት ንፍጥነትን ርዝነትን ብምጥቃም እምበኣር ሕቶና ንመልስ!

                               F=10m/s²x20kg                    

                              F=200N  (Newton)

መልሲ ብሙሉእ-ሓሳብ///ሓደ 20ኪሎ ዝኽብደቱ ነገር 10ሜትሮ ኣብ ውሽጢ ሓደ ሰከንድ ስክዌርድ ፍጥነት ንምሃብ ፡ 200N (ኒውተን) ሓይሊ የድልየና ን 40.ኪሎ ድማ ዕጽፉ ወ.ዘ.ተ፦

3ይ ሕጊ ኒውተን ድማ ሓይልታት ብጽምዲ እዮም ዝዓዩ ይብል።ሓይሊ ተጠቂምካ ትገብሮም ዘበሉ ስጉምትታት ግብረ መልሲ ኣለዎም`ዩ። እቲ ግብረ መልሲ ድማ ማዕረ`ቲ ዝተጠቀምካሉ ሓይሊ ኮይኑ ግናኸ  ኣንጻር እዩ። ንመረዳእታ ነዚ ስዕብ ተንቀሳቃሲ ምስሊ ተዓዘብ!///

    እንታይ ኣስተውዒልካ ፧ እታ  (ብጸጋም)  ቀዳምይቲ ዘላ ዓረር ነታ ስዒባ ትመጽእ ምስ ሃረመታ፣ ሓይሊ`ታ ቀዳመይቲ ዓረር ክሳብ`ታ ሓሙሸይቲ ይበጽሕ ፡ካብኡ ግን ኣይቅጽልን`ዩ፡ ልክዕ ከምቲ ናይ መጀመርያ ሓይሊ ግናኸ በንጻሩ ይምለስ።

 ሮኬት ነዚ መትከል እዚ ብምጥቃም እያ ክትበርር ትኽእል፡ ብኸመይ ንዝብል ሕቶ ፡ ሓንቲ ሮኬት ኣብ ውሽጣ ነዳዲ ኣለዎ ንኣብነት ፈሳሲ-ኦክስጅን፣ እቲ ኦክስጅን ኣብ ሓደ-መዋጸኦ ጥራይ ዘለዎ መትሓዚ  ተጨቢጡ`ዩ ዝርከብ። እታ ሮኬት ክትበርር ምስ ዝድለ ነቲ ሓደ በይኑ ዝኾነ መውጽኢ ከፊትካ ነቲ ፈሳሲ-ኦክስጅን ተቃጽሎ፣ እቲ ዝቃጸል ሓዊ በቲ ሓደ ከም መውጽኢ ዝተዋህቦ ኣፌፌት እዩ ክወጽእ ዝኽእል። እቲ ዝወጽእ ነዳዲ፦ ኣየር ክጉንጽ ናይ ግድን`ዩ፡ እቲ ኣየር ድማ ነታ ሮኬት ንላዕሊ ይነድሓ። እዚ 3ይ ሕጊ ኒውተን`ዩ።